Alkahest a współczesne rozpuszczalniki  (prawie) uniwersalne

Niejednokrotnie jako członkowie Koła Naukowego „Alkahest” słyszymy powtarzające się pytanie: „a co to jest ten alkahest”? Odpowiedzi na pytania natury alchemicznej nie są łatwe do sformułowania – często bazuje się na strzępkach informacji, domysłach oraz podaniach ustnych, a i poszukiwania literaturowe sprawiają sporo trudności. Zanim jednak postaramy się odpowiedzieć na postawione pytanie przyjrzyjmy się kontekstowi historycznemu, któremu zawdzięczamy to słowo „alkahest”.

Alkahest a współczesne rozpuszczalniki  (prawie) uniwersalne

Rys.1 Pracownia alchemiczna, rok 1580

Na początku była alchemia i chęć szybkiego wzbogacenia się… Błyskawicznie powstawały koncepcje łatwego zarobku, które próbowano wprowadzić w życie (z różnymi konsekwencjami). Najbardziej znaną z nich, która stała się głównym nurtem alchemii to koncepcja kamienia filozoficznego – cudownej substancji, za pomocą której można było dokonać przemiany (transmutacji) pospolitych metali takich jak żelazo, ołów itp. w szlachetne (złoto, srebro).

Transmutacja według alchemików miała się składać z trzech etapów [2] :

  1. zrozumienia materii,
  2. rozłożenia jej,
  3. stworzenia innej, nowej materii (patrz złota i innych kosztowności).

Aby zrealizować drugi etap powyższego procesu konieczny był właśnie alkahest – czyli hipotetyczny uniwersalny rozpuszczalnik, którego zasadniczą właściwością miało być rozpuszczanie wszystkiego (w tym również złota) do tzw. „materii pierwotnej”. Ponadto niektórzy z alchemików w alkaheście upatrywali bezcenne właściwości lecznicze, które mogły być wykorzystane do otrzymania uniwersalnego lekarstwa na wszelkie choroby – panaceum. Stworzenie nazwy „alkahest” przypisywane jest Paracelsusowi [3], który prawdopodobnie zaczerpnął ją z arabskiego القالي (czyt. al-kali) – ług, alkaliczny. Według Michała Sędziwoja alkahest (nazywany też wodą filozoficzną) był stosowany do preparowania Merkuriusza filozoficznego – jednego z podstawowych „pierwiastków” alchemicznych występujący w różnych odmianach, nazywanego także „światłem astralnym” (pojęciem tym określano najróżniejsze stany i postaci materii). Merkuriusz służył do rozpuszczania złota lub srebra podczas produkcji kamienia filozoficznego [1].

Przygotowanie alkahestu przez Sędziwoja opisane jest w jego Traktacie o soli[1]:

„Weź sól stałą i lotną, złącz razem i nalej na to ducha saletry, zmieszaj i rozpuść w wodzie; otrzymana woda stanowi Merkuriusza triumfującego filozofów. Rozpuszcza ona wszystkie metale, drogie kamienie itd., gdyż jest ona rozpuszczalnikiem uniwersalnym i cudowną wodą ognistą”.

Opis ten oznacza, iż Sędziwój zmieszał ze sobą węglan potasu („sól stała”), chlorek amonu („sól lotna”) oraz kwas azotowy(V) („duch saletry”), dzięki czemu otrzymał swego rodzaju odmianę wody królewskiej [1].

Paracelsus proponował własny przepis na alkahest, który opiera się na wapnie palonym, alkoholu etylowym oraz węglanie potasu – współcześnie mieszanina tych substancji jest używana jako musująca kąpiel do czyszczenia szkła laboratoryjnego[3].

W XVII wieku Jan Baptist van Helmont próbując uzyskać alkahest metodą Paracelsusa przypadkowo odkrył sposób otrzymywania „słodkiej oliwy”, znanej dziś jako gliceryna (glicerol) – dokonał tego na 300 lat przed pierwszą opatentowaną metodą otrzymywania tej substancji [3].

Alchemicy na długo przed hipotezą Paracelsusa poszukiwali rozpuszczalnika niezbędnego do otrzymania kamienia filozoficznego poprzez mieszanie różnych substancji. Jedną z mieszanin, która pozwalała na roztworzenie złota i innych metali szlachetnych była „woda królewska” – mieszanina składająca się ze stężonego kwasu solnego oraz kwasu azotowego(V), zmieszanych w stosunku objętościowym 3:1. Jej silne właściwości utleniające pozwalają na roztwarzanie wielu metali szlachetnych [4], dlatego też była chętnie stosowanym i cennym odczynnikiem alchemicznym.


Alkahest a współczesne rozpuszczalniki  (prawie) uniwersalne1

Rys.2 Pieter Bruegel Starszy – Alchemik

Jednakże koncepcja alkahestu sama w sobie jest już sprzecznością – jako uniwersalny rozpuszczalnik (w myśl teorii) rozpuszczałby wszystko, włączając w to materiał, z którego byłby wykonany pojemnik do jego przechowywania. Mając na uwadze ten fakt podejmowano przeróżne próby poprawiania i modyfikacji pojęcia alkahestu, co niewątpliwie przyczyniło się do rozwoju alchemii.

Współcześnie można upatrywać „alkahestów” w dwóch kategoriach:

  • nieorganicznej: np. woda – dzięki swej polarności może rozpuszczać wiele substancji o różnym charakterze chemicznym, kwas fluorowodorowy – który może rozpuszczać szkło (co nawiązuje do głównej sprzeczności w teorii alkahestu),
  • organicznej: np. aceton – powszechnie stosowany rozpuszczalnik w niemal każdym laboratorium (rozpuszcza się w nim wiele tworzyw sztucznych, lakierów, tłuszczy i innych substancji organicznych – wliczając w to np. acetylen [5]); tetrahydrofuran – THF – dzięki obecności atomu tlenu w jego strukturze bez trudu może być ligandem wielu kationów np. Mg2+, a także stanowić doskonałe środowisko do przeprowadzania różnorodnych reakcji –zwłaszcza z zastosowaniem związków metaloorganicznych; jest świetnym rozpuszczalnikiem dla polimerów, dzięki czemu znajduje zastosowanie w chromatografii wykluczania sterycznego (chromatografii żelowej, GPC) [6].

Komentarz edytorski: Koncepcja alkahestu wydaje się być w dzisiejszych czasach tylko ciekawostką z czasów alchemii i poszukiwań kamienia filozoficznego. Jest jednak wciąż niezwykle interesującym podejściem do sprawy uniwersalnych rozpuszczalników, a dzięki badaniom z dawnych czasów otrzymaliśmy m.in. wodę królewską zdolną rozpuszczać metale szlachetne. Obecnie, najrozsądniej byłoby przyjąć, że prawdziwie uniwersalnym i nieszkodliwym rozpuszczalnikiem jest woda, której niezwykłe właściwości umożliwiają istnienie życia na Ziemi. Nie nadaje się ona jednak oczywiście do roztwarzania wszelkich znanych człowiekowi substancji, a wraz z syntezą co raz to nowych związków pojawia się konieczność syntezy kolejnych rozpuszczalników. Poszukiwania alkahestu nie ustały!

  1. Sędziwój, Traktat o kamieniu filozoficznym, z łaciny przełożył oraz wstępem i komentarzem opatrzył Roman Bugaj, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1971
  2. http://pl.wikipedia.org/wiki/Transmutacja
  3. http://en.wikipedia.org/wiki/Alkahest
  4. Bielański, Podstawy chemii nieorganicznej tom 2, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010
  5. http://pl.wikipedia.org/wiki/Aceton
  6. http://pl.wikipedia.org/wiki/Tetrahydrofuran

Opracował: Łukasz Surma

Korekta: Maciej Bielak-Wolanin

Bookmark the permalink.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *


*